O‘zbekistonda quyonxonaning ikki asosiy vazifasi bor: hayvonlarni issiqdan asrash va go‘ng hamda siydikni ulardan tez chetlatish. Tom, havo aylanishi va pol to‘g‘ri bo‘lsa, qolgan deyarli hamma narsa osonlashadi. Quyidagi raqamlar issiq iqlimdagi tajribalar va kichik fermalar uchun ishlab chiqilgan amaliy loyihalardan olingan.
Katak o‘lchami va zichlik
- Qulay andoza — 90 × 60 × 45 sm (eni × chuqurligi × balandligi). Urg‘ochi, erkak va o‘stiriladigan quyonlar uchun bitta o‘lcham qurish va ta’mirlashni soddalashtiradi.
- Urg‘ochi katagida bitta ona quyon va olinadigan uya qutisi turadi. Erkak quyon yolg‘iz yashaydi.
- O‘stirish uchun: 90 × 60 sm katakdagi bir tug‘ishdan bo‘lgan 7 ta quyonchaning har biriga taxminan 770 sm² to‘g‘ri keladi — bu odatiy 700–800 sm² me’yor ichida. 75 × 60 sm katakdagi 8 ta quyonchaga esa atigi 560 sm² dan tegadi — O‘zbekiston yozi uchun juda zich.
- Issiqda so‘yish vazniga yetgan quyonlar 1 m² ga 18 tadan yoki 34 kg dan oshmasin. Issiq iqlimdagi tajribada bundan zichroq saqlanganda o‘lim 20,5 foiz, siyrakroqda 9,6 foiz bo‘lgan. Katakning o‘zidan ko‘ra zichlik muhimroq.
- Bitta karantin katagi va bitta kasal quyonlar katagini alohida binoda rejalang — podaning havosi bilan bir joyda emas.
Pol: to‘r, plastik yoki qisman yaxlit
- Sim to‘r qumaloqlarni pastga o‘tkazib yuboradi va quyonni quruq saqlaydi. Bir tadqiqotda somon to‘shamadagi quyonlar to‘r poldagilarga qaraganda sekinroq vazn olgan.
- Oyoq tagida juni qalin zotlar, masalan Yangi Zelandiya oq quyoni, to‘rga yaxshi chidaydi; ba’zi og‘ir zotlar, masalan kulrang gigant, yomon chidaydi. Orqa oyoqlarining tagini muntazam ko‘rib turing.
- Plastik to‘r pol O‘zbekistondagi tijorat fermalarida ishlatiladi va oyoqqa yumshoqroq.
- Sovet davridan qolgan Zolotuxin katagida pol yaxlit bo‘lib, orqa devorga qarab qiya qilinadi; orqada 10–20 sm kenglikdagi to‘r tasma siydik va qumaloqni o‘tkazadi. Quyonlar hojatni deyarli doim aynan shu tasmaga qiladi.
- Qaysi birini tanlasangiz ham: simning o‘tkir uchlari, oyoq qisilib qoladigan tirqishlar bo‘lmasin va sirtini yuvish oson bo‘lsin.
Ikki qavat — uch qavat emas
- Issiq havo eng yuqori qavatga yig‘iladi.
- Uchinchi qavatdagi uya qutilari taxminan 1,7 m balandlikda qoladi — ularni har kuni tekshirib bo‘lmaydi.
- Yuqori kataklardan pastdagilar yonidan tushadigan go‘ng yosh quyonchalarning asosiy qotili — koksidiozni tarqatadi.
- Urg‘ochilarni pastki qavatga joylang, shunda uyani tekshirish oson bo‘ladi. Joy yetsa, bir qavatli qator eng yaxshi shamollaydi va salqin turadi.
- Go‘ng pastdagi chuvalchang to‘shamasiga tushadigan bo‘lsa, kataklarni yerdan 0,9–1 m ko‘taring.
- O‘rtada taxminan 80 sm yo‘lak qoldirib, katak eshiklarini unga qaratsangiz, kundalik ish tezlashadi.
Yo‘nalish, devorlar va havo
- Quyonxonaning uzun tomonini sharqdan g‘arbga qaratib quring, janubiy va g‘arbiy devorlarni tok yoki qishda bargini to‘kadigan daraxtlar bilan soyalang.
- Yon tomonlari ochiq quyonxona o‘zi shamollaydi. Yopiq quyonxonaga ventilyator, ventilyatorga esa zaxira quvvat kerak. Sovutish panellari faqat ventilyatorli yopiq quyonxonada ishlaydi.
- Havo kiradigan teshiklarni pastda va o‘rtada, chiqadiganini yuqorida qiling. Havo chiqaruvchi ventilyatorni uyingizga teskari tomonga o‘rnating.
- Quyon turgan balandlikda havo tezligi yozda soniyasiga 1 metrgacha bo‘lishi mumkin, qishda esa taxminan 0,3 metrdan oshmasin. Ventilyator havoni qatorlar bo‘ylab haydasin, quyonga qaratmang.
- Quyonlarni yerto‘lada saqlamang. Yopiq joyga to‘xtovsiz ishlaydigan elektr ventilyatsiya kerak, "muvaffaqiyatli" deb hisoblangan yerto‘la quyonxonalarida ham havo namligi 75–85 foiz bo‘lgan.
Tom: izolyatsiya, qamish va chiqiqlar
- Yozgi issiqning asosiy qismi tomdan kiradi. Tomni issiqlash devorni issiqlashdan ancha ko‘p foyda beradi; yaxshi izolyatsiya iqlimni boshqarish xarajatini yarmidan ham kamroqqa tushirishi mumkin.
- Qamish tom temir tomdan ancha salqin va bizda oson topiladi. To‘lqinli temir tom juda ko‘p issiqlik yutadi; uni ishlatsangiz, ostidan issiqlang va havo aylanadigan bo‘shliq qoldiring.
- Tom chiqiqlarini 70–80 sm qiling va tom qirrasi bo‘ylab ko‘tarilgan havo chiqargich qo‘ying — issiq havo yuqoridan chiqib ketsin.
- Har qanday isitgich va chiroqni qamish tom va quruq to‘shamadan uzoqda saqlang.
Yemlagich, suvdon va chiqindi
- Katak tashqarisidan to‘ldiriladigan yemlagichlar vaqtni tejaydi va yemni toza saqlaydi.
- Nipelli suv liniyasi mehnatni kamaytiradi, lekin uni haftada bir tozalash kerak; qora shlangda tiniq shlangdagiga qaraganda kamroq suv o‘ti o‘sadi. Qish uchun idishli zaxira varianti bo‘lsin.
- Kataklar ostiga qiya (taxminan 5°) taglik qo‘yib, uni har 1–4 kunda bo‘shating yoki chuvalchang to‘shamasi qiling. Batafsil — go‘ng va hid haqidagi maqolamizda.
Qurishdan oldin tekshiruv ro‘yxati
- Iyulda soat 14:00 da quyosh qayerga tushadi?
- Qishki shamol qaysi tomondan esadi?
- Hid qaysi tomonga ketadi — uyingizgami yoki qo‘shnilargami?
- Har bir uya qutisiga narvonsiz qo‘lingiz yetadimi?
- Go‘ng qayerga ketadi va uni kim tozalaydi?
- Karantin uchun alohida joy bormi?
- Yeringizda quyonxona qurish mumkinmi? Dehqon xo‘jaligi yerida yengil inshootlarga ruxsat bor, lekin tuman hokimiyatida aniqlashtiring.
Ko‘p uchraydigan xato: joy tejash uchun yalang‘och temir tom ostida baland uch qavatli katak qurish. Issiq havo ham, tushayotgan go‘ng ham noto‘g‘ri joyga boradi, urg‘ochilarning uya qutilari esa qo‘l yetmaydigan balandlikda qoladi.
