Qo‘shnilar quyondan hid tufayli norozi bo‘lishadi, lekin hidning manbai quyonning o‘zi emas — bu siydikdan chiqadigan ammiak. Uning qanday hosil bo‘lishini tushunsangiz, kichik tomorqada ham quyonxonani deyarli hidsiz saqlash mumkin.
Hid qayerdan keladi
Quyon siydigida mochevina bor. Siydik ho‘l to‘shama, yog‘och, beton yoki ko‘lmakda turib qolsa, bakteriyalar mochevinani ammiak gaziga aylantiradi. Quruq qumaloqning o‘zi deyarli hid chiqarmaydi; siydik, go‘ng va to‘shama aralashib ho‘l bo‘lganda hid paydo bo‘ladi.
Ammiak shunchaki yoqimsiz hid emas:
- Quyonlar unga sezgir. Rus veterinariya manbasiga ko‘ra, xavfsiz daraja 10 mg/m³ dan past, 20 mg/m³ da esa quyonlar kasallana boshlaydi — asosan nafas yo‘llari.
- Odam ammiakni zararli darajaga yetmasdan ancha oldin sezadi. Bu ogohlantirish sifatida foydali, lekin qo‘shnilaringiz ham yomon parvarish qilingan quyonxonani quyonlar kasal bo‘lishidan ancha oldin sezadi.
- O‘tkir hid, devorlarning terlashi yoki taxminan 75 foizdan yuqori namlik — quyonxona juda berk yoki chiqindi uzoq turib qolyapti degani.
Demak, butun strategiya bitta: siydikni ho‘l massa bo‘lib yotib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik. Uni ajrating, oqizib yuboring va achib ketmasdan oldin olib tashlang.
1-usul: kataklar ostidagi taglik
To‘r yoki panjara pol ostiga olinadigan temir yoki plastik taglik qo‘yiladi. Taglik taxminan 5° qiya bo‘lsa, siydik bir nuqtaga oqadi, qumaloq esa quruqroq qoladi.
- Quyonlar soni va taglik kattaligiga qarab uni har 1–4 kunda bo‘shating; o‘stirilayotgan quyonlar ostidagi taglik eng tez to‘ladi.
- Taglikka yupqa qatlam yog‘och qipig‘i yoki sholi po‘chog‘i sepsangiz — ikkalasi ham O‘zbekistonda sotiladi — ular siydikni shimib oladi.
- O‘z vaqtida bo‘shatilsa yaxshi ishlaydi, e’tiborsiz qolsa — yomon. Bu eng ko‘p mehnat talab qiladigan usul.
- Zolotuxin katagida polning katta qismi yaxlit va qiya, orqasida esa to‘r tasma bor. Bu variant polni asosan quruq saqlaydi.
2-usul: kataklar ostida chuvalchang to‘shamasi
- Kataklar kompost chuvalchanglari (qizil chuvalchang, Eisenia fetida) yashaydigan to‘shamadan kamida 0,9 m balandda turadi. Qumaloq pastga tushadi, chuvalchanglar uni qayta ishlaydi. Chuvalchanglar ko‘payib olgach hid deyarli yo‘qolishini bu usulni qo‘llaganlar aytishadi.
- Asosiy muammo — siydik: ko‘p siydik to‘shamani ho‘llab, chuvalchanglarni o‘ldiradi. Siydikning bir qismini qiya tasma yoki tarnov orqali shimuvchi material solingan alohida joyga yo‘naltiring.
- Chuvalchanglarni yozgi issiq va qishki sovuqdan himoya qiling.
- To‘g‘ri qurilsa, bu kundalik mehnati eng kam va hidni eng yaxshi yo‘qotadigan usul.
3-usul: qalin to‘shama — ehtiyot bo‘ling
- Kamida 20 sm somon yoki qipiq solinib, ustidan muntazam qo‘shib boriladi. Quruq va havo o‘tadigan bo‘lsa, kam hid bilan kompostga aylanadi.
- Ho‘l bo‘lib qolsa, ammiak va kasallik manbaiga aylanadi. Bir tadqiqotda somon ustidagi quyonlar to‘r poldagilarga qaraganda sekinroq o‘sgan.
- Katakda boqadigan boshlovchilarga tavsiya etilmaydi.
Qolganini shamollatish olib ketadi
- Toza quyonxonaga ham havo almashinuvi kerak: tijorat tavsiyalariga ko‘ra, havo qishda soatiga 4–8 marta, yozda 20–30 marta almashinishi lozim.
- Havo chiqaruvchi ventilyatorni uyingiz va qo‘shnilardan teskari tomonga o‘rnating.
- Quyonlarni turar joy ostidagi yerto‘lada saqlamang — ammiak va namlik oilangiz yashaydigan xonalar ostida yig‘iladi.
Pashsha va kemiruvchilar
- Yangi quyon qumaloqlari pashsha ko‘payishi uchun juda quruq. Pashsha siydik, to‘kilgan suv yoki yomg‘irdan ho‘l bo‘lgan, asosan bir haftadan yangi go‘ngda ko‘payadi.
- Go‘ngni quruq saqlang, tez qurishi uchun yupqa yoying yoki kompostga soling.
- Yemni kemiruvchilar kira olmaydigan idishlarda saqlang; baland kataklar yemni yerdan uzoq tutadi.
Go‘ng — bu boylik
- Quyon go‘ngi "sovuq" go‘ng: uni chiritmasdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri egatlarga solish mumkin, o‘simlikni kuydirmaydi.
- Yangi go‘ngda taxminan 2 foiz azot, 1 foiz fosfor va 1 foiz kaliy bor. Qishloq xo‘jaligi manbalariga ko‘ra, bu sigir yoki ot go‘ngidan taxminan to‘rt barobar, tovuq go‘ngidan esa ikki barobar ko‘p ozuqa moddasi degani.
- Ishlatish: to‘g‘ridan-to‘g‘ri egatlarga, teng miqdordagi quruq to‘shama bilan kompostga yoki chuvalchang to‘shamasi orqali biogumusga aylantirib — biogumusning qiymati yuqoriroq.
- Sotish: bog‘bonlar, issiqxona egalari, tomorqachilar. O‘zbekistondagi eng yirik quyonchilik korxonalaridan biri quyon go‘ngi asosida alohida o‘g‘it ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ygan. Mahalliy narxlar o‘rganilmagan — daromad kutishdan oldin atrofdan surishtiring. Dehqon xo‘jaligi sifatida ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsangiz, go‘ng o‘z qishloq xo‘jaligi mahsulotingiz hisoblanadimi, soliq idorasidan so‘rang.
Kundalik va haftalik ishlar
- Har kuni: ho‘l to‘shama va to‘kilgan yemni olib tashlang, emizikli urg‘ochilar va o‘stirilayotgan quyonlar ostidagi tagliklarni ko‘zdan kechiring.
- Har 1–4 kunda: tagliklarni bo‘shating va yangi shimuvchi qatlam soling.
- Har hafta: tagliklarni yuving, suvdonlar oqmayotganini tekshiring, chuvalchang to‘shamasining namligini ko‘ring.
- Xlorli vosita bilan dezinfeksiya qilgandan keyin quyonxonani shamollating va quyonlarni qaytarishdan oldin hammasi to‘liq qurisin — xlor bug‘i quyonning o‘pkasiga zarar.
Ko‘p uchraydigan xato: siydikni olib tashlash o‘rniga ho‘l chiqindi ustidan yangi somon tashlab, hidni yashirish. Ostidagi ho‘l qatlam ammiak chiqarishda davom etadi, hid bir kunda qaytadi, quyonlar esa tun bo‘yi shu havodan nafas oladi.
