Butun podasini yo‘qotgan kichik fermalarning ko‘pchiligi buni omadsizlikdan emas, tashqaridan kirib kelgan kasallikdan yo‘qotadi: yangi sotib olingan quyon bilan, mehmonning oyoq kiyimida yoki qarzga olingan katakda. Biologik xavfsizlik — buni to‘xtatadigan oddiy, zerikarli, lekin hayotiy odatlar.
Nega bu muhim: VGBK va miksomatoz
- Quyonlarning virusli gemorragik kasalligi (VGBK, guruhlarda ko‘pincha "o‘lat" deyiladi) emlanmagan quyonlarning 90 foizgachasini o‘ldiradi. Yashirin davri 1–3 kun; isitma boshlangach o‘lim ko‘pincha 12–36 soatda yuz beradi, aksariyat hollarda hech qanday belgisiz. Ba’zan burun yoki og‘izdan qon kelishi, nafas qisishi, tirishish kuzatiladi.
- Yangi shtamm — RHDV2 — hatto 7–15 kunlik quyonchalarni ham o‘ldiradi; eski shtamm esa asosan 4–6 haftadan kichiklarga tegmaydi. RHDV2 2010-yildan beri Yevropadan Afrika, Amerika va Osiyoning bir qismigacha tarqalgan.
- Miksomatoz — asosan qon so‘ruvchi hasharotlar orqali yuqadigan virusli kasallik; odatda ko‘z atrofi va boshda shishlar paydo qiladi.
- Ikkala kasallik ham bevosita aloqa, hasharotlar, qushlar, ifloslangan yem va asbob-uskuna, odamlarning qo‘li va oyoq kiyimi orqali tarqaladi.
- O‘zbekistonda VGBK yoki miksomatoz tarqalishi haqida ochiq, tasdiqlangan ma’lumot yo‘q. Bu "kasallik yo‘q" degani emas — shunchaki ma’lumot e’lon qilinmaydi. Xavfni haqiqiy deb hisoblang.
Har bir yangi quyonni karantinga qo‘ying
- Kamida 21–30 kun (ba’zi manbalar 35 kungacha deydi), alohida xona yoki binoda — o‘sha quyonxonaning chetidagi katakda emas. Poda bilan bir havodan nafas oladigan karantin katagi hech narsani to‘xtatmaydi.
- Yemlagich, suvdon, cho‘tka, qo‘lqop — hammasi alohida bo‘lsin, hech narsa umumiy emas.
- Karantindagi quyonlarni har kuni eng oxirida, asosiy podadan keyin parvarish qiling yoki orada qo‘lingizni yuvib, oyoq kiyimingizni almashtiring.
- Har kuni tekshiring: ishtaha, qumaloq, ko‘z, burun, quloq, og‘iz, jinsiy a’zolar, teri va jun, nafas olishi, harakatchanligi. Ko‘rganlaringizni yozib boring.
- Sotuvchidan qanday yem berganini so‘rang va o‘z yemingizga 5–7 kun davomida asta-sekin o‘tkazing. Sotib olingan kun — birinchi yem o‘zgarishi, bu esa ich ketishining eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri.
- Veterinar ko‘rsatmasi bo‘yicha karantin oxirida gijjaga qarshi ishlov bering va quyon sog‘lom bo‘lsa, emlang.
- Karantindagi quyon kasal bo‘lsa, qon ketsa yoki to‘satdan o‘lsa — hech qachon podaga qo‘shmang, veterinarni chaqiring.
- Xuddi shu qoida ko‘rgazmadan, boshqa fermada qochirishdan yoki bozorda sotilmay qaytgan o‘z quyonlaringizga ham tegishli.
Mehmonlar, jihozlar va bozor
- Eng xavfli mehmon — boshqa quyonchilar, chunki ular boshqa quyonxonalarda bo‘lib kelgan. Ularga toza oyoq kiyim yoki baxila bering, yoki quyonxonaga kiritmang.
- Faqat quyonxonada kiyiladigan alohida etik va ish kiyimingiz bo‘lsin.
- Boshqa fermadan yoki bozordan katak, tashish qutisi, yemlagich yoki uya qutisini yuvib, dezinfeksiya qilmasdan olib kelmang.
- Pichan va ko‘katni atrofida kasal yoki o‘lgan quyonlar bo‘lmagan joydan oling; yovvoyi quyonlar yashaydigan joydan o‘t o‘rmang.
- It, mushuk, qush va kemiruvchilarni iloji boricha quyonxonaga yaqinlashtirmang.
- Tuman veterinariya bo‘limidan atrofingizdagi yovvoyi quyonlarda VGBK yoki miksomatoz uchraganmi, so‘rang.
Tug‘ishlar orasida tozalash va dezinfeksiya
- Har kuni: qumaloq va ho‘l to‘shamani olib tashlang.
- Har bir bola onadan ajratilgach va katakka yangi urg‘ochi kirishidan oldin: uya qutisini chiqaring, barcha to‘shama va junni olib tashlang, katak va qutini yuving, dezinfeksiya qiling va to‘liq quriting.
- Kataklarni haftada bir yuving, butun quyonxonani yiliga kamida ikki marta chuqur dezinfeksiya qiling.
- Eng oson topiladigan vositalar — maishiy xlorli oqartiruvchi yoki xlorli ohak. Qanday suyultirish va qancha ushlab turish kerakligini mahsulot yorlig‘idan yoki veterinardan bilib oling — taxmin qilmang.
- Quyonlarni qaytarishdan oldin doim shamollating va hammasi qurisin: xlor bug‘i quyon o‘pkasiga zarar yetkazadi.
Quyon to‘satdan o‘lsa
- Hech qanday kasallik belgisiz to‘satdan o‘lim, burunda qon yoki bir-ikki kun ichida bir nechta o‘lim bo‘lsa — VGBK bo‘lishi mumkin deb hisoblang.
- Qolgan quyonlarni ajrating, quyon kiritish va chiqarishni to‘xtating, mehmon kiritmang, hech narsa sotmang.
- O‘lgan quyonni salqin joyda, muzlatmasdan saqlang va iloji bo‘lsa bir necha soat ichida veterinarga olib boring. Suratga oling, o‘lim vaqtini va oxirgi 1–3 kunda ko‘rganlaringizni yozib qo‘ying.
- O‘likni qanday yo‘q qilishni veterinardan so‘rang; uni axlatxonaga tashlamang va itlarga bermang.
Biologik xavfsizlik ro‘yxati
- Alohida karantin joyi, 21–30 kun
- Quyonxona uchun alohida etik va kiyim
- Yangi va karantindagi quyonlar eng oxirida parvarish qilinadi
- Qarzga olingan jihoz faqat dezinfeksiyadan keyin ishlatiladi
- Veterinar bilan kelishilgan emlash rejasi
- Quyonxona devorida veterinarning telefon raqami
Ko‘p uchraydigan xato: sog‘lom ko‘ringani uchun yangi quyonni "bir necha kunga" podaning yonidagi katakka qo‘yish. Kasallik bir necha kun hech qanday belgisiz yashirin kechishi mumkin. Karantin muddati faqat havo, asbob va qo‘llar alohida bo‘lgandagina hisobga o‘tadi.
