Ko‘pchilik quyon fermasini go‘sht sotish niyatida boshlaydi. O‘zbekistondagi kichik quyon fermalarining aksariyati esa oxir-oqibat tirik quyon sotadi. Buning sababi — so‘yish haqidagi qonunlar, ularni esa birinchi urg‘ochini sotib olishdan oldin tushunib olgan ma’qul.
Bu maqoladagi huquqiy ma’lumotlar ochiq manbalarda topilgan qonun va hujjatlarga asoslangan. Ularning ba’zilarini to‘liq tasdiqlab bo‘lmadi, qoidalar esa o‘zgarib turadi: sotishdan oldin tuman veterinariya bo‘limi va hokimiyatda aniqlashtiring.
Tirik quyon sotish
- Tirik quyonni o‘zi so‘yadigan xaridorga sotsangiz, so‘yish qoidalari sizga tegishli bo‘lmaydi. Kichik fermalarning ko‘pi aynan shuning uchun tirik sotadi.
- Tirik quyonni tumanlar yoki viloyatlar orasida olib o‘tish yoki sotish uchun veterinariya hujjati kerakmi — buni tasdiqlab bo‘lmadi. Quyonlarni, ayniqsa boshqa viloyatga olib borishdan oldin tuman veterinariya bo‘limidan so‘rang.
- Quyonlar 2025-yilda qabul qilingan hayvonlarni identifikatsiya qilish to‘g‘risidagi qonun doirasiga kiradimi — bu ham aniq emas.
- Muammo shundaki, go‘shtbop tirik quyonning odatiy narxida yem daromadning katta qismini "yeydi" — bir hisob-kitobda 58–88 foizini. Go‘shtbop quyonni tirik sotish kamdan-kam yaxshi foyda beradi; naslli quyon sotish ancha foydaliroq.
Go‘sht sotish: qonun nimani talab qiladi
- "Veterinariya to‘g‘risida"gi qonunning 23-moddasiga ko‘ra, chorva mollari veterinariya-sanitariya hujjatlari bilan ixtisoslashgan joylarda so‘yilishi kerak. 18-moddaga ko‘ra esa hayvonlar va hayvon mahsulotlari bilan faqat davlat veterinariya xizmati ruxsati bilan, maxsus belgilangan joylarda savdo qilinadi.
- Go‘sht xavfsizligi bo‘yicha texnik reglament (UzTR.36-030:2018) quyonlarni aniq qamrab oladi va so‘yishdan oldin hamda keyin veterinariya ko‘rigini majburiy qiladi. Undan faqat shaxslar sotish niyatisiz, o‘z ehtiyoji uchun tayyorlagan mahsulot mustasno. Ya’ni oilangiz dasturxoni uchun uyda so‘yish mumkin, sotish uchun uyda so‘yish esa bu mustasnoga kirmaydi. Bu reglament 2025-yil sentabrida bekor qilinganmi-yo‘qmi, manbalar bir-biriga zid — albatta aniqlashtiring.
- 2006-yilgi chorva so‘yish qoidalariga ko‘ra ruxsat etilgan joylar: go‘sht kombinati, so‘yish punkti yoki qishloqdagi kichik so‘yish maydonchasi — u qoidalarda kuniga 5–7 bosh hayvonga mo‘ljallangan. Tijorat maqsadida so‘yish uchun mahalliy hokimiyat veterinariya-sanitariya xulosasi asosida beradigan ruxsatnoma kerak. Qamrab olingan hayvonlar orasida quyonlar alohida tilga olingan.
- Bozorda go‘sht bozor veterinariya laboratoriyasida qayta tekshirilib, tamg‘a bosilishi va jihozlangan go‘sht rastasida sotilishi kerak. Davlat tekshiruvi 30 ta bozorda veterinariya laboratoriyasi, 88 tasida go‘sht pavilyoni yo‘qligini aniqlagan — shuning uchun imkoniyat tumaningizga bog‘liq.
Amalda: urg‘ochi quyon sotib olishdan oldin eng yaqin ruxsat etilgan so‘yish punktini toping va u quyon so‘yadimi, qanday shartlarda — so‘rang.
Halollik: xaridorlar nimani so‘raydi
- "Quyon go‘shti halolmi?" O‘zbekistonda an’anaviy amal qilinadigan hanafiy mazhabida quyon halol hisoblanadi, lekin ko‘p xaridorlar bunga amin emas, shuning uchun bu savolga tayyor turing. Xaridor aniq javob istasa, imomdan so‘rashni maslahat bering.
- "Kim so‘ydi va qanday?" Halol so‘yish — tirik va sog‘lom hayvonning kekirdagi, qizilo‘ngachi va yirik qon tomirlarini tez kesish. Xaridor hayvon kasal yoki o‘lik bo‘lmaganini ham bilishni xohlaydi — buni veterinariya ko‘rigi ham tasdiqlaydi.
- "Sertifikati bormi?" 2025-yil maydan O‘zbekistonda ixtiyoriy davlat "Halol" belgisi joriy etilgan. Mamlakat ichida go‘sht sotish uchun u majburiy emas. Yirik ishlab chiqaruvchilar undan savdo ustunligi sifatida foydalanadi; kichik hajmda odatda bunga arzimaydi.
- Rostgo‘y bo‘ling. Sizda yo‘q sertifikatni hech qachon borday ko‘rsatmang.
Kichik fermalar aslida qayerda sotadi
Ochiq ma’lumotlar ko‘rsatadigan manzara: O‘zbekistonda quyon go‘shti bozori tor. Mamlakatdagi quyonlar soni qisqarmoqda (2023-yil boshigacha bir yilda 3 foiz kamaygan), e’lonlar saytlarida quyon go‘shti deyarli yo‘q, 2019–2020-yillarda ro‘yxatdan o‘tgan quyonchilik korxonalarining taxminan uchdan ikki qismi tugatilgan. Ishlab chiqarishdan oldin sotuvni rejalang.
Real yo‘llar:
- Boshqa quyonchilarga naslli quyon — e’lonlar saytlari va Telegram guruhlari orqali yoki bevosita. Bitta quyondan eng yuqori foyda va so‘yish qoidalari yo‘q. Lekin bu yangi boshlovchilar oqimiga bog‘liq, obro‘yingiz esa halol savdoga bog‘liq.
- Qo‘shni va tanishlarga tirik quyon — hajmi kichik, lekin oddiy.
- Bozorning hayvon qatorida tirik quyon — mumkin, lekin xaridor qattiq savdolashadi va yoningizda boshqa sotuvchilarning kasal quyonlari bo‘lishi mumkin. Sotilmay qaytgan quyonni karantinga qo‘ying.
- Go‘shtni to‘g‘ridan-to‘g‘ri iste’molchiga yetkazib berish (qonuniy so‘yish shart): chaqaloqli va allergiyasi bor bolali oilalar (quyon go‘shti bolaga birinchi beriladigan gipoallergen go‘sht sifatida keng tarqalgan), parhez qiluvchilar, chet elliklar — asosan Toshkentda. O‘zingiz yig‘adigan Telegram kanal va muntazam yetkazib berish kerak bo‘ladi.
- Restoran va yetkazib berish oshxonalari — qonuniy so‘yilgan go‘shtning kichik hajmi uchun real.
- Supermarketlar — kichik ferma hajmida emas.
- Yirik quyonchilik korxonalariga sotish — bunga tayanmang. Biz ko‘rib chiqqan yirik korxonalar yangi fermerlarga texnologiya, yem va quyon sotadi; qayta sotib olish kafolati topilmadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri so‘rang: tashqi fermerlardan tayyor quyon olasizmi, kilosi necha puldan va qanday shartnoma asosida?
- Quyon terisining deyarli bozori yo‘q — unga reja qurmang. Go‘ng ancha foydaliroq qo‘shimcha mahsulot.
Qurishdan oldin sinab ko‘ring
Oddiy sinov: mavjud fermadan kichik partiya tayyor quyon sotib oling va bir oy davomida xaridor topib sotib ko‘ring. 15 tasini sota olmasangiz, 100 tasini ham sotolmaysiz.
Ko‘p uchraydigan xato: fermani uyda so‘yilib, qo‘shnilarga va bozorga sotiladigan go‘sht asosida rejalash. Qonun aynan shu savdoga ruxsat bermaydi, qo‘shnilar esa butun ferma mahsulotini sotib ololmaydi. Avval tirik sotasizmi yoki ruxsat etilgan so‘yish punktidan foydalana olasizmi — shuni hal qiling.
