O‘zbekistonning ko‘p joylarida eng sovuq kechalarda harorat −15, hatto −20 °C gacha tushadi. Quruq va yelvizaksiz katakdagi sog‘lom katta quyonlar bunga yaxshi chidaydi — bizdan ancha sovuq o‘lkalarda quyonchilar o‘nlab yillar davomida quyonlarni ochiq havoda boqishadi. Qishda boshqa narsa o‘ldiradi: yangi tug‘ilgan quyonchalarning sovqotishi, suvning muzlashi va haddan tashqari berkitib qo‘yilgan quyonxonadagi nam, dim havo.
Qishki tug‘ish: yo hammasi, yo hech biri
Sovuq hududlardagi fermerlar tajribasi aniq manzarani ko‘rsatadi: qishda tug‘ilgan bolalar yo deyarli hammasi omon qoladi, yo deyarli hammasi nobud bo‘ladi. −18 °C da bir fermer issiqlab qo‘yilgan uyada butun bolani yo‘qotgan. Boshqasida 10-noyabrda tug‘ilgan bolalar o‘n kun davom etgan −30 °C dan past sovuqni bitta ham yo‘qotishsiz o‘tkazgan. Farq termometrda emas edi — ona quyonda, uyada va uyaning tagida edi.
Uya nega bunchalik muhim? Ona quyon bolalarini kuniga taxminan bir marta, uch daqiqacha emizadi. Qolgan vaqtda junsiz quyonchalar uya ichida bir-biriga tiqilib isinadi. Shuning uchun yanvarda 2–3 ta bola 8 ta boladan xavfliroq — kichik to‘da issiqni tezroq yo‘qotadi. Quyonchalarda jun 5–7-kunda chiqadi, ko‘zi 9–12-kunda ochiladi, 16–20-kunda uyadan chiqa boshlaydi.
Uyani pastdan issiqlang
Quyonchalar ko‘pincha pastdan, poldan sovqotadi. Ona quyon bolalarini jun bilan yopishdan oldin uyani pastga qarab kavlaydi, natijada bolalar eng sovuq sirtda qoladi.
- Uya qutisi tagiga o‘lchamiga qirqilgan, qalinligi kamida 1 sm bo‘lgan penoplast qo‘ying. Sovuq o‘lkalardagi quyonchilar −20 °C gacha bu elektr isitgich bilan barobar natija berganini aytishadi.
- Penoplast bo‘lmasa, ikki qavat karton orasiga qirindi solib qo‘yish ham yordam beradi.
- Qutini faqat tashqaridan issiqlang va hech qachon shisha paxta ishlatmang — tolalari uyaga kirib qoladi.
Yaxshi qishki uya qutisining ichki o‘lchami taxminan 50–56 × 35–40 × 30 sm. U 2,5 sm taxtadan yoki ikki qavat faneradan yasaladi, qopqog‘i va tekshirish uchun yon eshikchasi bo‘ladi. Kirish teshigining diametri 15–20 sm, poldan 10–15 sm balandda, teshikka mato parda osiladi. Ichiga qirindi ustidan 15–20 sm quruq pichan yoki somon solinadi. Quti katakdan olinadigan bo‘lsin.
To‘g‘ri ona quyonlarni tanlang
- Uyani erta quradigan, qornidan ko‘p jun yulib soladigan va kirish teshigini o‘zi pichan bilan berkitadigan urg‘ochilarni qoldiring.
- Birinchi marta tug‘gan quyon jun yulmasa, qornidan ozgina junni o‘zingiz yulib, bolalarni yig‘ib, ustini yoping — va uni qishda boshqa qochirmang.
- Qattiq sovuqda yopiq uya qutisining ichki devorlarida qirov paydo bo‘lsa, bolalar nafas olyapti degani. Buni tekshirish uchun qutini ochish shart emas.
Isitish: ozgina va qisqa muddat
Issiqlik faqat birinchi 3–5 kunda kerak, asosan tug‘ish paytida, ona quyon ho‘l bolalarni hali yopmaganda. Agar isitsangiz:
- Fanera tag ostiga kam quvvatli, haroratini o‘zi cheklaydigan isituvchi kabel qo‘ying — u qizib ketmaydi.
- Termostatsiz, havo noldan iliq bo‘lganda hech qachon isitmang.
- Quruq somon to‘la yog‘och quyonxonada infraqizil lampa ishlatmang — yong‘in xavfi haqiqiy.
- Bo‘g‘oz bo‘lish uchun issiqlikdan ko‘ra yorug‘lik foydaliroq: oddiy lampochka bilan kuniga 14–16 soat yorug‘lik erkak quyonlarning urug‘ sifatini yaxshilaydi.
Muzlamaydigan suv
Suvsiz qolgan quyon 24–48 soatda xavf ostida qoladi, sovuqda bundan ham tezroq. Emizikli ona quyon kuniga 2 litrgacha suv ichadi.
- Nipelli suvdon va shishalar birinchi bo‘lib muzlaydi. Qattiq sovuqda og‘ir, tik devorli idishlarga o‘ting va kuniga 3–4 marta iliq suv quying.
- Tug‘ishdan bir kun oldin katakda toza suv bo‘lsin — chanqagan ona quyon bolalarini yeb qo‘yishi ehtimoli yuqori.
- Har kuni ertalab suv idishlarini qo‘l bilan tekshiring.
Yelvizak va shamollatish — boshqa-boshqa narsa
Hamma tirqishni berkitib qo‘yish issiq bo‘ladigandek tuyuladi, lekin ammiak va namlik tez yig‘iladi, nam havo esa quruq sovuqdan ko‘ra ko‘proq sovqotiradi.
- Quyonlar turgan balandlikda shamolni to‘sing: qishda hayvonlar yonidan o‘tadigan havo tezligi taxminan 0,3 m/s dan oshmasin.
- Quyonxonaning yuqori qismida toza havo almashinib tursin. Devorlardan suv tomchilasa yoki havo o‘tkir hid bersa, shamollatishni kamaytirmang — ko‘paytiring.
- Havo namligi taxminan 75 foizdan oshsa — bu ogohlantiruvchi belgi.
- To‘shamani quruq saqlang, tagliklarni tez-tez tozalang — ho‘l go‘ng polga muzlab yopishadi.
Qishki qochirish taqvimi
Bo‘g‘ozlik 31–32 kun davom etadi. Eng xavfli davr — tug‘ish kuni va undan keyingi taxminan besh kun.
- Oktabr boshida qochirilsa, bolalar noyabr boshida, qattiq sovuqdan oldin tug‘iladi.
- Noyabr o‘rtasidan dekabr boshigacha qochirmang — tug‘ish eng sovuq dekabr oxiri va yanvar boshiga to‘g‘ri keladi.
- Yanvarning ikkinchi yarmidan qayta boshlang — bolalar fevral oxiri va mart boshida tug‘iladi.
- Qishi −10…−20 °C bo‘ladigan joylar uchun bir rus qochirish taqvimi noyabrdan avgustgacha qochirishni odatiy hisoblaydi. Yuqoridagi maslahat faqat tug‘ishni eng sovuq ikki haftadan chetlab o‘tish uchun.
Sovqotgan quyonchani qutqarish
Asta-sekin isiting: harorati 38 °C dan oshmagan suvda, faqat tanasini, boshini emas, 5–10 daqiqa ushlab turing. Keyin yaxshilab quriting va onasining juni ostiga qaytaring. Yoki 20–25 °C li xonada sekin isiting, lekin pech yoki isitgich yoniga qo‘ymang. Tez isitish quyonchani o‘ldirishi mumkin.
Ko‘p uchraydigan xato: uya qutisini yalang‘och to‘r yoki beton ustiga qo‘yib, ustidan pichanni ko‘paytirish. Quyonchalar pastdan sovqotadi. Tagidagi penoplast yoki karton qatlami ustidagi ortiqcha pichandan muhimroq.
